Bạch Long Vĩ – Huyện đảo tiền tiêu của Tổ Quốc trong vịnh Bắc Bộ

Đảo Bạch Long Vĩ nhìn từ trên cao.

       Đảo Bạch Long Vĩ (nghĩa: đuôi rồng trắng) trên vịnh Bắc Bộ là một huyện đảo thuộc thành phố Hải Phòng và trùng tên với bán đảo Bạch Long Vĩ trên đất Trung Quốc.
       Bán đảo Bạch Long Vĩ (chữ Hánː 白龍尾 hay 白竜尾) trên đất Trung Quốc là một bán đảo dạng mũi đất ở bờ biển phía bắc vịnh Bắc Bộ (nhô ra vịnh này) và giáp với tỉnh Quảng Châu nước Trung Hoa. Do có hình dạng mũi đất chạy thuôn dài như đuôi rồng nên người ta đã đặt tên mũi đất này là “đuôi rồng trắng” (Bạch Long Vĩ).
       Bán đảo Bạch Long Vĩ của Trung Quốc ngày nay nằm sâu trong lãnh thổ nước này và được gọi với cái tên Bạch Long bán đảo (白龍半島) mà đầu mũi bán đảo nay thuộc địa bàn hương Giang Sơn (江山鄕) quận Phòng Thành, thành phố Phòng Thành Cảng tỉnh Quảng Tây Trung Quốc.
       Tên “Bạch Long Vĩ” của bán đảo trên có trước tên gọi đảo Bạch Long Vĩ giữa vịnh Bắc Bộ của Việt Nam bởi hòn đảo của ta mới được đặt là “Bạch Long Vĩ” vào năm 1937 (dưới thời Pháp thuộc).
       Trước thế kỷ 19, hòn đảo giữa vịnh Bắc Bộ này chưa có tên như ngày nay. Trong các bản đồ cổ của phương Tây từ thế kỷ XIX về trước thì đảo Bạch Long Vĩ ngày nay lại có tên là Nightingale Island (đảo chim dạ oanh), còn tên Việt Nam là đảo Vô Thủy (không có nước); “Phù Thủy Châu”: Hòn ngọc nổi trên mặt nước biển; Họa Mi (Nightingele): vì đảo có hình dáng giống chim họa mi; Hải Bào: do đảo có nhiều bào ngư.
       Trên bản đồ, đảo Bạch Long Vĩ có hình dạng một hình tam giác với chu vi dài khoảng 6,5km: bờ phía Tây Bắc dài khoảng 3km; bờ phía Đông Bắc dài khoảng 2km; bờ phía Tây Nam dài khoảng 1,5km. Nếu nhìn ngang, đảo là một quả đồi thoải nổi trên mặt nước biển.
       Ban đầu người ta không tìm thấy nước ngọt trên đảo Bạch Long Vĩ và đảo hoàn toàn không có người ở. Chỉ từ năm 1920, khi người ta phát hiện nguồn nước ngọt ở phía nam đảo thì dân từ Quảng Yên (nay thuộc Quảng Ninh) và Hải Nam (Trung Quốc) bắt đầu kéo tới đây hành nghề đánh cá.
       Tên “Bạch Long Vĩ” có gắn với một truyền thuyết xưa của người Việt. Truyền thuyết kể rằng, khi người Việt mới lập nước đã bị giặc ngoại xâm. Ngọc Hoàng sai rồng mẹ mang theo một đàn rồng con xuống hạ giới giúp người Việt đánh giặc. Thuyền giặc từ ngoài biển ào ạt tiến vào bờ vừa lúc đàn rồng tới hạ giới. Đàn rồng lập tức phun ra lửa thiêu cháy thuyền giặc, một phần nhả châu ngọc dựng thành bức tường đá sừng sững làm cho thuyền giặc đâm phải mà vỡ tan, chặn đứng bước tiến của ngoại bang. Sau khi giặc tan, thấy cảnh mặt đất thanh bình, cây cối tươi tốt, cảnh trí đẹp đẽ nên  rồng mẹ và rồng con không trở về trời mà ở lại hạ giới, nơi vừa diễn ra trận chiến để muôn đời bảo vệ con dân Đại Việt. Vị trí Rồng Mẹ đáp xuống là Hạ Long; nơi Rồng Con đáp xuống là Bái Tử Long và nơi đuôi đàn rồng quẫy nước trắng xoá là Bạch Long Vĩ.
       Sách sử Trung Hoa từng công nhận đảo Bạch Long Vĩ thuộc lãnh thổ Đại Việtː Sách Đại Thanh thực lục ghiː “…Ngày Tân Mùi, tháng 5, năm Càn Long thứ 15 (ngày 3/7/1750)… Tổng đốc Lưỡng Quảng Trần Đại Thụ tâu: Một dãy Khâm Châu, Long Môn tỉnh Quảng Đông biên giới liền với vùng biển Bạch Long Vĩ nước An Nam. Thương nhân ở nội địa (đất Thanh triều) qua lại mua bán, gặp việc bất lợi hoặc xảy ra mất mát đều trốn tránh việc phân xử, chỉ nói là bị bọn Phiên trên biển lừa gạt. Lấy hồ sơ cũ tra xét, thấy có ba vụ án, đã qua sự tra hỏi của quan Tổng đốc trước đây là Thạc Sắc, (ba vụ này) đều bị bọn cướp người Di gây ra, đã báo cho Quốc vương An Nam biết, lệnh phải cho người lo lùng bắt bọn phỉ giải đến. Nhưng vì biên giới trên biển mênh mông, ngoài việc thông báo cho các quan Đề đốc, Tổng binh điều tra xem xét, còn sức cho các quan văn võ cai quản vùng ven biển lo liệu đôn đốc việc binh, tăng cường tuần tra, lập kế hoạch dò xét vây bắt”. Nhận được chỉ dụ: Đó là điều thấy được. Đã biết rồi.
       Còn nhiều tài liệu được ghi trong thư tịch cổ chứng minh chủ quyền của Việt Nam với hòn đảo Bạch Long Vĩ.
       Về tọa độ địa lý:
       Đảo Bạch Long Vĩ nằm gần giữa vịnh Bắc Bộ và là đảo xa bờ nhất của Việt Nam trong vịnh. Đảo nằm trong hệ thống tọa độ địa lý: 107 độ 42 phút 20 giây – 107 độ 44 phút 15 giây kinh độ Đông và 20 độ 7 phút 35 giây – 20 độ 8 phút 36 giây vĩ độ Bắc, cách Cảng Hải Phòng 135km về phía Tây, cách đảo Hòn Dáu (Hải Phòng) 110km, cách đảo Hạ Mai (Quảng Ninh) 70km và cách mũi Ta Chiao – Hải Nam (Trung Quốc) 130km về phía Đông. Chỉ là một hòn đảo nhỏ rộng trên 3km2 (số liệu niên giám thống kê năm 2011 công bố diện tích đảo Bạch Long Vĩ là 3,2km2 – tính theo đường mực triều thấp nhất) nhưng Bạch Long Vĩ có một vị trí quan trọng trong hệ thống 2.376 hòn đảo ven bờ, đảm trách đầy đủ chức năng của một đơn vị hành chính cấp huyện trong số 10 huyện đảo ven bờ của cả nước.
       Nguyễn Trãi từng nhắc đến địa danh Bạch Long Vĩ trong bài thơ “Quá hải” (tức qua bể), được chép trong “Ức Trai thi tập”: “Tùng Lâm địa xích cương Nam Bắc – Long Vĩ sơn hành hạn yếu xung (Đất Tùng Lâm làm giới hạn cho Bắc Nam – núi Bạch Long Vỹ nằm ngang là nơi ngăn trở xung yếu). Nghĩa là Nguyễn Trãi đã từng nói về sự hiện diện của bán đảo Bạch Long Vĩ – nơi từng là biên giới nước ta và Trung Quốc.
       Thời Lê – Mạc, đảo thuộc châu Vĩnh An, thời Nguyễn thuộc châu Tiên Yên…
       Xin điểm qua về vị trí địa quân sự, địa kinh tế quan trọng của đảo Bạch Long Vĩ:
       Từ xa xưa đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, trên đảo không có người sinh sống, chỉ là nơi tránh gió bão của ngư dân trên biển vì thiếu nguồn nước ngọt. Năm 1825, nhà Nguyễn cho xây thành, đắp lũy trên đào. Mãi đến năm 1920, khi tìm ra mạch nước ngọt trên đảo mới có dân cư vùng Hải Ninh, Quảng Yên (Quảng Ninh) và Hải Nam (Trung Quốc)… tìm tới đảo sinh sống. Năm 1937, chính quyền bảo hộ Pháp và vua Bảo Đại phái người tới lập đồn và lập chế độ lý trưởng trên đảo (lập xã Bạch Long Vĩ thuộc tỉnh Quảng Yên).
       Trong chiến tranh thế giới lần thứ II, Nhật thay Pháp chiếm đóng đảo; sau năm 1945, Pháp khôi phục chế độ trên đảo. Sau ngày giải phóng Hải Phòng (13/5/1955), chính quyền thành phố Hải Phòng chưa kịp tiếp quản đảo Bạch Long Vĩ vì thiếu phương tiện tàu thuyền. Nhân cơ hội đó, tàn quân Tưởng Giới Thạch do thất bại ở Trung Quốc đại lục chạy tới Bạch Long Vĩ để trú ngụ. Do tầm ảnh hưởng của đảo đối với hai nước, tháng 7-1955, quân giải phóng nhân dân Trung Hoa đã đổ bộ lên giải phóng và tiếp quản đảo. Ngày 16-1-1957, do thỏa thuận giữa Việt Nam và Trung Quốc, nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã làm lễ bàn giao lại vùng biển đảo Bạch Long Vĩ cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý.
       Về tài nguyên hải sản và động thực vật, dầu khí:
       Ngư trường Bạch Long Vĩ có diện tích 1.500 hải lý vuông, nền đáy của ngư trường tương đối phẳng, thuận lợi cho đánh bắt hải sản. Khu hệ cá Bạch Long Vĩ phong phú, đa dạng với 451 loài được phát hiện. Chúng có số lượng lớn, là ngư trường tốt nhất ngoài khơi vịnh Bắc Bộ. Nhiều loài có giá trị kinh tế tập trung với mật độ cao. Trữ lượng cá của ngư trường Bạch Long Vĩ khoảng 78.000 tấn, khả năng khai thác khoảng 38.000 tấn/năm. Rạn san hô quanh đảo thuộc loại tốt nhất ở miền Bắc Việt Nam, độ phủ của rạn nhiều nơi đạt 90%.
       Vùng đất liền và biển quanh đảo có nhiều loài động, thực vật có giá trị kinh tế cao, nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam đang có nguy cơ tuyệt chủng hoặc có giá trị về khoa học, sinh thái môi trường như: Phong ba, Cốc đỏ, Rắn ráo thường, San hô lỗ đỉnh Đài Loan, Bào ngư, Trai vệ nữ, cá Heo bướu lưng Ấn Độ Dương, Ốc đụn đực, Đồi mồi, Rùa da…
       Năm 2012, ngành dầu khí đã triển khai khoan thăm dò dầu khí trên đảo Bạch Long Vỹ và đạt được kết quả khả quan về khả năng hiện hữu của tài nguyên quý giá này ở vùng biển – đảo này.
       Về mặt hành chính, Bạch Long Vĩ là huyện đảo xa nhất của Hải Phòng, được thành lập ngày 09/12/1992 theo Nghị định số 15/CP của Chính phủ. Mặc dù có diện tích không lớn nhưng huyện đảo có vị trí chiến lược, tầm quan trọng đặc biệt về quốc phòng – an ninh và trong phát triển kinh tế biển của Hải Phòng và miền Bắc, có lợi thế trong hoạt động giao thương trong và ngoài nước. Giờ đây Bạch Long Vĩ có tiềm năng lớn về phát triển du lịch, có nguồn tài nguyên thiên nhiên đáng kể và tài nguyên vùng biển giàu có. Thành phố Hải Phòng đặt mục tiêu xây dựng huyện đảo Bạch Long Vĩ phát triển toàn diện cả về kinh tế-quốc phòng-xã hội, là trung tâm dịch vụ hậu cần nghề cá lớn của ngư trường vịnh Bắc Bộ.
       Ở Bạch Long Vĩ, trước đây điện và nước ngọt là hai thứ quý, hiếm nhưng cho đến nay toàn huyện đảo đã được dùng điện lưới 24/24. Đảo“vô thủy”, đảo hoang xưa giờ đã có một hồ nước ngọt với tổng dung tích 45 nghìn m3 cùng hệ thống thủy lợi, bảo đảm đủ cung cấp nguồn nước ngọt cho toàn huyện đảo. Những bãi cát xưa khô cằn, sỏi đá, giờ mọc lên nhiều công trình như trường học, bệnh xá quân dân y, nhà khách, trạm kiểm ngư, cảnh sát biển, Ban Chỉ huy quân sự huyện, khu công viên Liên đội TNXP, những cột tiếp sóng cao vút phủ sóng liên lạc một vùng biển, đảo rộng lớn, cạnh đó là ngọn hải đăng miệt mài chiếu sáng dẫn đường cho tàu bè qua lại bất chấp bao nhiêu lần mưa giông, gió bão.
       Đến nay huyện đã thực hiện tuyển 9 đợt dân ra đảo. Huyện có hơn 300 hộ dân, việc làm và đời sống nhân dân cơ bản ổn định và phát triển; 100% hộ dân được sử dụng điện, nước ngọt, có sử dụng điện thoại, máy thu hình và phương tiện thông tin truyền thông, thu nhập bình quân đầu người năm 2015 đạt 50 triệu đồng; từ năm 2004 đến nay huyện không còn hộ nghèo (theo tiêu chí mới).
       Qua hơn 30 năm hình thành và phát triển, đến nay kinh tế huyện đảo đã đạt được những kết quả quan trọng, tổng giá trị các ngành kinh tế liên tục tăng trưởng khá qua các năm. Đảng bộ huyện đã tập trung lãnh đạo phát triển khá toàn diện các lĩnh vực kinh tế, trong đó, tập trung cao vào khai thác các tiềm năng lợi thế của huyện, chú trọng đẩy mạnh phát triển dịch vụ hậu cần nghề cá, khai thác và nuôi trồng thủy sản, tiến tới phát triển du lịch…Tổng huy động vốn đầu tư phát triển toàn xã hội ước đạt trên 2.500 tỷ đồng…
       Trên đảo, ngoài nghĩa trang Liệt sỹ huyện đảo Bạch Long Vĩ còn có khu Chùa Bạch Long. Chùa được khởi công xây dựng năm 2008 và được khánh thành năm 2009. Chùa được thiết kế với diện tích 300m2 trên khuôn viên hơn 1.000m2. Cùng với khung cảnh trên đảo, không gian chùa rợp bóng cây xanh. Chùa là địa chỉ quan trọng để gửi gắm đời sống tâm linh, tinh thần của nhân dân huyện đảo và ngư dân khai thác thủy sản trên ngư trường nơi đây.
       Ở hòn đảo tiền tiêu, đầy phong ba, bão táp của Tổ Quốc, nơi chỉ cần một trận bão là mọi thứ hoa màu, cây cối đều có thể bị tàn phá nên cây cối ở khắp đảo cứ phải trồng đi trồng lại. Có những cây bàng phải mất 10 năm vẫn chưa vươn lên cao được.
       Cùng với Chùa Bạch Long, nơi đây còn có đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo cùng Lầu thờ Phật tạo thành quần thể di tích văn hóa quan trọng của đảo. Ngôi đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo nằm sát âu tàu trên đảo.
       Lầu Phật tọa lạc trên đỉnh Bạch Long, thờ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Lầu Phật được khởi công xây dựng năm 2012 từ nguồn kinh phí cung tiến của các nhà hảo tâm, Lầu Phật được làm bằng hoàn toàn gỗ lim, cao hơn 7m tọa lạc trên đỉnh núi Bạch Long, một vị trí linh thiêng của đảo.
       Để đánh dấu chủ quyền linh thiêng của Tổ quốc, mỗi viên gạch lát tại đây đều được khắc dòng chữ: “Nước CHXHCN Việt Nam”.
       Dù là đơn vị hành chính cấp huyện nhưng Bạch Long Vĩ lại không có đơn vị hành chính cấp xã, phường mà chỉ có các tổ dân phố. Viện KSND, TAND huyện Bạch Long Vĩ có lẽ là những cấp Tòa, Viện “nhàn nhất” trong hệ thống tư pháp Việt Nam bởi gần như cả năm họ… “thất nghiệp”. Chưa từng có vụ trộm cắp, cướp giật nào xảy ra ở huyện từ ngày thành lập tới nay.
       Một điểm đặc biệt nữa là dân số ở đảo Bạch Long Vĩ có tuổi đời rất trẻ bởi dân cư nơi đây phần lớn là lực lượng thanh niên xung phong ra đảo, bộ đội đóng quân. Độ tuổi trung bình của người dân nơi đây còn chưa tới 40, người có số tuổi cao nhất chưa đến 50. Và hơn 20 năm qua, các cơ quan, đơn vị trên đảo vẫn duy trì nghi thức chào cờ vào 7h sáng bất kể nắng, mưa…thể hiện tình yêu đảo, yêu Tổ quốc kiên trung.
       Huyện Đảo Bạch Long Vĩ hiện nay nhận được sự quan tâm đặc biệt của Tổ quốc và nhân dân, được củng cố, xây dựng như một pháo đài vùng biển vịnh Bắc Bộ nhằm góp phần bảo vệ lãnh thổ thiêng liêng của đất nước. Huyện cũng đã và đang hoàn thiện cơ sở dịch vụ hậu cần nghề cá, phát triển nuôi, trồng thủy sản, từng bước xây dựng đảo này thành một địa chỉ thu hút du lịch. Tuy thời gian từ đất liền ra đây còn dài (tầu chạy 6-7 giờ) và trở ngại về sóng gió nhưng hy vọng, với sự phát triển của hàng không nội địa thì máy bay lên thẳng sẽ là phương tiện chính khắc phục được bất tiện này.

Phạm Văn Thi, Hội KHLS Hải Phòng sưu tầm, biên tập.

Bài viết khác

Tác giả: Hải Phòng Học